ਲੰਘੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਆਕਲੈਂਡ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੱਢੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਕਈ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮੁੜ ਕੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਣ ਸਨ?
ਮੋਗੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੜਿੱਕ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਫੁੰਮਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋਣ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀ ਇਹੀ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ।
ਬੀਰ ਸਿੰਘ 1880ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਰਾਹੀਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਫੁੰਮਣ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉੱਥੇ ਹੋਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਚਲੇ ਗਏ।
ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਓਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਦਕਿ ਫੁੰਮਣ ਸਿੰਘ ਨੇ 1898 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਆਈ ਮਾਰਗਰਟ ਫੋਰਡ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਫੁੰਮਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਲਵਾਈ (ਕਨਫੈਕਸ਼ਨਰੀ) ਦਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਓਟਾਗੋ ਤੋਂ ਪੀਐੱਚਡੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਡਾ. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰੂਪ ਫੁੰਮਣ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਉੱਥੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।
ਮਰਹੂਮ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਬਲਿਊ.ਐੱਚ. ਮਕਲਾਉਡ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ Punjabis in New Zealand ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸਨ—ਇੱਕ ਫੁੰਮਣ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਅਤੇ ਦੂਜਾ 1932 ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਫੁੰਮਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਬਦਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਫੁੰਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1935 ਵਿੱਚ 65 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਦੌਰ
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਕਲਾਉਡ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
ਪਰ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਰਵਾਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਚਲਦੇ 1920 ਵਿੱਚ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਰਿਸਟ੍ਰਿਕਸ਼ਨ ਐਮੈਂਡਮੈਂਟ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਆਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਹੜੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਸਮਾਨ ਵੇਚਦੇ ਰਹੇ। ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਤੋਂ 1960ਵਿਆਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਯੂਰਪੀ, ਮਾਓਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ।
ਨਸਲਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਘਰਸ਼
ਡਾ. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੀਜੀ ਰਾਹੀਂ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲਵਾਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
1920ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਵਿਰੋਧੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕੀਤਾ। ਗੁਜਰਾਤੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਆਕਲੈਂਡ ਦੀ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਓਰੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਰਗਬੀ, ਕ੍ਰਿਕਟ ਤੇ ਰਾਇਫਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ।
ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ
2023 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 53 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 53,406 ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 1.1 ਫ਼ੀਸਦ ਬਣਦੇ ਹਨ।
2006 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ 9,507 ਸੀ, ਜੋ 2013 ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੇ 19,191 ਹੋ ਗਈ। 1980ਵਿਆਂ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਅੱਜ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 25 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਕੋਵਿਡ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ
ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਜੰਮੇ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਚਾਰ ਵਾਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਪਰਮਾਰ ਮੌਜੂਦਾ ਐਕਟ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਐੱਮਪੀ ਹਨ।
1980ਵਿਆਂ ਅਤੇ 90ਵਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਾਰਨ ਕਈ ਲੋਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਆਏ। 2000 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
ਭਾਰਤ–ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਮਸਲਾ
ਮਾਰਚ 2025 ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਲਕਸਨ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਚੁੱਕਿਆ।
ਨਵੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।